ده مرتبه از مراتب هدایت

فروغ اندیشه
مقالات تربیتی

تأملی در آیه‌ی «اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ»
از سخنان امام ابن‌قیم رحمه‌الله

ای عزیزان!
به یاد داشته باشید که تدبّر در قرآن، از نگاه ابن‌قیم، بر پایه‌ی دقت در تأمل در هر واژه‌ی قرآنی است. مؤمن با هر کلمه از کلمات قرآن با اجلال و احترام برخورد می‌کند، زیرا آن را نوری الهی می‌بیند، و خودِ قرآن سراسر نور است.

خداوند متعال فرمود:
﴿ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ ﴾
(ما را به راه راست هدایت فرما) – [سوره فاتحه، آیه ۶] ابن‌قیم می‌گوید:
«در واژه‌ی ﴿اهْدِنَا﴾ ده مرتبه از مراتب هدایت نهفته است؛ و هرگاه این ده مرتبه در انسان جمع شوند، حقیقتِ هدایت نصیب او می‌گردد.»

مراتب ده‌گانه‌ی هدایت در «اهدنا الصراط المستقیم»:

مرتبه‌ی نخست:
هدایت به علم و بیان؛ یعنی خداوند بنده‌اش را آگاه به حق و بینا به آن می‌گرداند.
مرتبه‌ی دوم:
اینکه خداوند او را بر انجام حق توانا سازد؛ زیرا انسان به‌خودی‌خود توان انجام آن را ندارد.
مرتبه‌ی سوم:
اینکه در دل او میل و اراده‌ی انجام حق را پدید آورد.
مرتبه‌ی چهارم:
اینکه او را به عمل به آنچه دانسته و خواسته است موفق گرداند.
مرتبه‌ی پنجم:
اینکه او را بر آن راه ثابت‌قدم و پایدار نگه دارد.
مرتبه‌ی ششم:
اینکه موانع و عوامل بازدارنده را از مسیرش دور سازد.
مرتبه‌ی هفتم:
اینکه او را در خودِ مسیر، به هدایتی ویژه‌تر رهنمون شود؛ زیرا هدایت نخست، کلی و اجمالی بود، اما این هدایت، جزئی و تفصیلی است و در منازل سلوک تحقق می‌یابد.
مرتبه‌ی هشتم:
اینکه مقصد و هدف این راه را به او نشان دهد و آگاهش کند تا در مسیر حرکت خود، همواره متوجه مقصد باشد و در وسایل و ظواهر راه، گرفتار و محجوب نگردد.
مرتبه‌ی نهم:
اینکه خداوند بنده را به فقر و نیاز شدیدش به این هدایت آگاه سازد؛ نیازی که از هر ضرورت دیگری فراتر است.
مرتبه‌ی دهم:
اینکه او را به شناخت دو راه منحرف از این صراط، آگاه گرداند:
راه کسانی که از روی عناد و سرکشی از حق روی‌گردان شدند (اهل غضب)،
و راه کسانی که از روی جهل و گمراهی منحرف شدند (اهل ضلال).

در نهایت، بنده درمی‌یابد که صراط مستقیم، همان راه واحدی است که همه‌ی پیامبران، رسولان، صدیقان، شهیدان و صالحان بر آن گام نهاده‌اند؛ راهی که از رحمت، بصیرت و عدالت سرچشمه می‌گیرد.