اهمیت فعالیت رضاکارانه در جامعۀ اسلامی
نویسنده: استاد عبدالخالق احسان
انسانها در گذر تاریخ، از آفرینش آدم علیه السلام تا امروز و برای همیشه به کمک و همکاری همدیگر نیازمند بوده و هستند و همچنان چرخۀ زندگی بر اساس آن در چرخش است، بدون همکاری و دستگیری همدیگر، ادامۀ زندگی ناممکن میباشد. از آنجایی که انسانها به صورت گروهی و جمعی زندگی میکنند، همیاری و دستگیری، جهت رسیدن به منزل مقصود بشر و ادامه حیات بایسته است.
انسانها به صورت فطری علاقمند دستگیری همنوع خود هستند و اساس این را عاطفه، شفقت، دین، مذهب وجدان و حس همدلی مشترک گذاشته است. کارهای رضاکارانه از صفات اجتماعی انسانهاست و انسان به طبع خویش اجتماعی- مدنی است و علاقهمند برقراری روابط با همنوع خود میباشد و دوست دارد دیگران را کمک نموده و در خدمات عامه اشتراک کند.
هنگامی که بنیاد کمک و انجام کارهای خیر و رضاکارانه، متون دینی باشد، روحیۀ همکاری و کارهای خیرخواهانه مستحکمتر میگردد و انسانها با تمام شور و شوق به آن اقدام میکنند.
در روزگار معاصر افراد و سازمانهای زیادی به کار رضاکارانه روی آورده و تحت عنوان خدمات بشر دوستانه به فعالیت مصروف اند؛ اما شوربختانه برخی سازمانها و مؤسسات خیریه، اهداف خود را دارند و به بهانۀ خدمت به مردم اهداف شان را تطبیق میکنند، برخی از اهداف کمکهای خارجی، محتاج نگهداشتن ملتهاست و برخی تبلیغ مسیحیت و نصرانی سازی میباشد، طوری وانمود میگردد که کمکهای خیریه و رضاکارانه مخصوص مؤسسات خارجی میباشد، اما وقتی به آموزههای ناب اسلامی نگاهی میاندازیم، تأکیدات و توصیههای زیادی برای کار رضاکارانه وجود دارد و بایسته به تأسی از دستورات دین مبین اسلام، هرکدام برای فعالیت رضاکارانه کمر همت ببندیم و برای حل مشکلات ملت خویش تلاش نماییم.
حسن بصری رحمهالله در مورد اهمیت فعالیت رضاکارانه میگوید: «اگر حاجت برادر مسلمان خود را برآورده سازم، برایم دوستداشتنیتر است ازین که هزار رکعت نماز بخوانم و یا دو ماه اعتکاف نمایم».
عبدالله بن عباس رضیاللهعنهما میگوید: «اگر یک خانوادۀ مسلمان را یک ماه و یا یک هفته و یا هر مقدار که بتوانم، سرپرستی نمایم، برایم از حج نفلی بهتر است».
دین مبین اسلام به تکافل اجتماعی و فعالیت رضاکارانه دستور داده و قرآنکریم و سنت نبوی شریف به آن تشویق نموده است و تأکید شده که فعالیت رضاکارانه برای قوی ساختن بنیادهای تمدن اسلامی، نشر خیر و مساوات میان افراد جامعه، ضروری و حیاتی میباشد.
قرآنکریم به فعالیت رضاکارانه تشویق میکند:
- {وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى} [المائده/2] «در راه نیکی و پرهیزگاری همدیگر را یاری و پشتیبانی نمائید».
- {فَمَنْ تَطَوَّعَ خَیْرًا فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ} [البقر/184] «و هر که کار خیر را پذیرا شود، برای او بهتر است».
- {وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِی الْقُرْبَى وَالْیَتَامَى وَالْمَسَاکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ} [البقره/177] «مال (خود) را با وجود علاقهای که بدان دارد (و یا به سبب دوست داشت خدا و یا با طیب خاطر) به خویشاوندان و یتیمان و درماندهگان و واماندهگان در راه و گدایان دهد».
- {فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّهٍ خَیْرًا یَرَهُ} [الزلزله/7] «پس هرکس به اندازهی ذرّهای غباری کار نیکو کرده باشد، آن را خواهد دید (و پاداشش را خواهد گرفت)».
- {وَفِی أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ} [الذاریات/19] «در اموال و دارایی شان حقی و سهمی (جز زکات) برای گدایان و بینوایان تهی دست بود».
- {لَا خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَهٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَیْنَ النَّاسِ وَمَنْ یَفْعَلْ ذَلِکَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیهِ أَجْرًا عَظِیمًا} [النساء/114] «در بسیاری از نجواها و پچ پچهای شان خیر و خوبی نیست، مگر در نجواها و پچ پچهای آن کسی که به صدقه و احسانی یا به کار نیکو و پسندیدهای یا اصلاح بین مردم دستور دهد. هر که چنین کاری را به خاطر رضای خدا انجام دهد، خداوند پاداش بزرگی را بدو عطاء میکند».
- {وَلَا یَأْبَ کَاتِبٌ أَنْ یَکْتُبَ کَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ} [البقره/282] «و هیچ نویسندهای از نوشتن (سند) بدان گونه که خدا بدو آموخته است، سرپیچی نکند».
همۀ این آیات قرآنی به کار خیر و خوبی و فعالیت رضاکارانه دستور داده و یا تشویق نموده است، برای ما بایسته است که به اساس این دستورات، به فعالیت رضاکارانه و خیر خواهانه اقدام نماییم و برنامهریزی داشته باشیم و اجازه ندهیم که مسلمانان نیازمند، دست نیاز به سوی بیگانهگان دراز نمایند.
و همچنان فعالیت رضاکارانه در ضمن عمل صالح قرار میگیرد و در آیات زیادی به آن تأکید شده و عمل صالح همراه ایمان ذکر گردیده است. الله متعال میفرماید:
{إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَیْرُ مَمْنُونٍ} [التین/6] «مگر کسانی که ایمان بیاورند و کارهای شایسته بکنند که آنان پاداش قطع ناشدنی و بیمنّت دارند».
{إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ} [العصر/3] «مگر کسانی که ایمان میآورند و کارهای شایسته و بایسته میکنند و همدیگر را به تمسّک به حق (در عقیده و قول و عمل) سفارش میکنند و یکدیگر را به شکیبائی (در تحمّل سختیها و دشواریها و دردها و رنجهایی) توصیه مینمایند (که موجب رضای خدا میگردد)».
احادیث نبوی صلی الله علیه و سلم و فعالیتهای رضاکارانه:
رسول الله صلی الله علیه و سلم جایگاه فعالیت رضاکارانه در اسلام را در احادیث زیادی بیان نموده و ما را به انجام اعمال خیر و مشارکت در فعالیتهای خیریه تشویق نموده است. بایسته است که به تمام توان و قوت خویش و به خاطر خشنودی الله متعال و کسب پاداش فراوان در دنیا و آخرت، به فعالیتهای خیریه و رضاکارانه بپردازیم، به برخی احادیث اشاره میکنیم:
رسول الله صلی الله علیه و سلم فرمود: «دوستداشتنیترین مردم به نزد الله متعال، کسانی اند که به مردم بیشتر نفع میرسانند، بهترین اعمال نزد الله متعال، این است که مسلمانی را خوشحال نماید و یا مشکلی را از او برطرف نماید و یا گرسنهی را سیر نماید و یا قرض کسی را پرداخت نماید». (معجم الکبیر طبرانی).
رسول الله صلی الله علیه و سلم به خاطر حل مشکل یک کنیز تا دور دستهای مدینه منوره میرفت و به خاطر حل مشکل یک نفر نماز عشاء را تأخیر کرد، طوری که صحابه را خواب شان برده بود. روزی در حالی که پیامبر صلی الله علیه و سلم مشغول خطبۀ جمعه بودند، کسی آمد و صدا کرد که مشکلی دارد، رسول الله صلی الله علیه و سلم خطبه را متوقف نموده و نزد او پایین آمد و همرایش صحبت نمود تا مشکلش حل گردید و به ادامۀ خطبه پرداخت.
همچنین رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: «مسلمان برادر مسلمان است، بر او ظلم نمیکند، او را به دشمنش تسلیم نمینماید. کسی که در صدد برآوردن حاجت برادرش باشد، خداوند در صدد برآورده ساختن حاجت اوست. کسی که گره کار مسلمانی را بگشاید، خداوند به عوض آن در قیامت مشکلی از مشکلاتش را میگشاید و کسی که عیب مسلمانی را بپوشد، خداوند در روز قیامت عیب او را میپوشاند». (صحیح البخاری).
انس بن مالک رضی الله عنه روایت نموده که رسول الله صلی الله علیه و سلم فرمود: «هیچ مسلمانی نیست که نهالی را مینشاند و یا کشتی را زرع میکند پس از آن زراعت پرندهگان، انسانها وحیوانات میخورند مگر اینکه برایش صدقه میباشد». (صحیح المسلم).
لذا تا میتوانیم در باغ های خود درخت بکاریم و زراعت کنیم و ثواب فراوان کسب نماییم. نهالشانی و زراعت صدقه جاریه شمرده شده و تا وقتی آن درخت و محصول قابل استفاده باشد و دیگران از آن بهره بگیرند، ثواب برای او ذخیره میشود.
میدانهای فعالیت رضاکارانه:
برای فعالیتهای خیریه و رضاکارانه میدانها و حوزههای زیادی وجود دارد به خاطر جلوگیری از اطالهی کلام، فهرستوار ذکر میکنیم:
- سرپرستی ایتام؛
- کمک به دانشآموزان و دانشجویان؛
- آسانسازی ازدواج و همکاری در مراسم شادی دیگران؛
- ارایۀ خدمات طبی؛
- دور کردن خار و خاشاک و اشیای اذیت کننده از جادهها و کوچهها؛
- همکاری با عزاداران؛
- دلجویی از مریضان؛
- جلوگیری از اذیت مردم؛
- رهنمایی مردم؛
- مشورۀ خوب دادن؛
- پاک کاری محیط و شهر و محله؛
- غرس نهال و حفاظت از آنها؛
- رسیدهگی به ساحۀ سبز مکاتب، مدارس و اطراف آنها؛
- حفظ محیط زیست؛
- ایجاد صنوف سواد آموزی برای بزرگسالان بیسواد؛
- فراهم سازی زمینۀ آموزش فرزندان بیسرپرست؛
- کمپاین جمعآوری خون برای نیازمندان؛
- کمک برای آسیبدیدهگان حوادث طبیعی مانند سیلاب، زلزله، طوفان، آتش سوزی و برفکوچ؛
- پرکاری خرابیهای سرک و هموار کاری آن؛
- راه اندازی کمپاین علیه هر نوع فساد در قریه و شهر و دهات؛
- رسیدهگی به مشکلات خانوادهگی؛
- دواپاشی و ضدعفونی اماکن عمومی؛
- دعوتگری و این مهم ترین فعالیت رضاکارانه است و کار پیامبران میباشد؛
- و صدها مورد دیگر…
از آنچه گفته آمدیم، به این نتیجه میرسیم که فعالیت رضاکارانه و خیریه، ویژه مؤسسات و سازمانهای خارجی و غیر اسلامی نیست، بلکه تک تک ما وظیفه داریم به فعالیت خیریه همت بگماریم و دیگران را تشویق نماییم و مشکلات شهروندان و اهالی شهر و قبیلۀ خود را خود مان حل کنیم و اجازه ندهیم ملت ما دست نیاز به دامن دیگران دراز نمایند.
