دکتر محمد حمیدالله حیدرآبادی، آخرین… عالم یک امت!
دو نوع از افراد وجود دارند که نوشتن شرح حالشان دشوار است: اول، بیکار، با کار کم و دستاوردهای محدود، و دوم، کسی که کار زیاد و دستاوردهای بی‌شماری دارد. موضوع مقاله ما یک مسلمان بزرگ، یک محقق حقوقی از نوع دوم است، بدون شک، تا جایی که نویسنده و خواننده به طور یکسان در مورد اینکه چه چیزی در مورد او بنویسند یا چه چیزی برای او بخوانند، گیج می‌شوند. دانشمند بزرگ دکتر محمد حمیدالله زندگی طولانی و گسترده‌ای داشت؛ طولانی، زیرا نزدیک به صد سال، از سال ۱۹۰۸ تا ۲۰۰۲ میلادی، بود، و گسترده، زیرا دانش او متنوع و نوشته‌هایش متعدد بود، چه در بررسی اسناد نبوی و اولیه اسلامی، و دفاع از قانون اساسی، سیاسی و «بین‌المللی» کشور اشغال شده‌اش، «حیدرآباد»، یا در تدریس حقوق بین‌الملل در دانشگاه «عثمانیه» در هند و دانشگاه‌های استانبول، فرانسه، پاکستان، مالزی و آفریقای جنوبی.
او نابغه‌ای با هوش و جاه‌طلبی فراوان بود؛ به ۲۲ زبان تسلط داشت، حداقل ۱۶۵ کتاب، ۹۳۷ مقاله و بسیاری آثار دیگر نوشت.
این فقیه بزرگ دارای دو مدرک دکترا است؛ مدرک اول در رشته حقوق بین‌الملل از دانشگاه بن آلمان و مدرک دوم از دانشگاه معروف سوربن فرانسه، جایی که پایان‌نامه خود را در آنجا به پایان رساند و سپس مشهورترین کتاب خود، «مجموعه‌ای از اسناد سیاسی عصر نبوی و خلافت راشدین»، را منتشر کرد.
او با این کتاب و با تمام آثارش ثابت کرد که «قانون اساسی مدینه» که توسط پیامبر، صلی الله علیه و آله، در سال ۶۲۲ میلادی تدوین شد و شامل ۴۷ ماده برای تنظیم روابط بین شهروندان دولت نوپای نبوی، مسلمانان، یهودیان و مشرکان است، اولین قانون اساسی مکتوب در تاریخ بشر است که قرن‌ها از تمام اسناد قانونی غربی و شرقی پیشی گرفته است.
وقتی هند در سال ۱۹۴۸ به امارت مسلمان‌نشین حیدرآباد حمله کرد و از استقلال یا پیوستن به پاکستان امتناع ورزید، شیخ حمیدالله از ریاست دانشکده حقوق کناره‌گیری کرد، به عنوان عضوی از هیئت نمایندگی هند در دفاع از آرمان هند در شورای امنیت داوطلب شد و پس از آن از پذیرش تابعیت اشغالگران خودداری کرد و بقیه عمر خود – بیش از نیم قرن – را به عنوان پناهنده‌ای بدون تابعیت در پاریس گذراند.
در طول تبعید، او اولین ترجمه «مسلمانان» از معانی قرآن کریم به زبان فرانسوی را تکمیل کرد و بسیاری از مردم به دست سخاوتمند او به اسلام گرویدند، برخی تعداد آنها را ده‌ها هزار نفر می‌دانند.
او در آنجا انجمنی برای دانشجویان مسلمان تأسیس کرد و با پول خودش یک دفتر مرکزی رسمی به آن اهدا کرد. مولوی (لبنان)، غنوشی (تونس)، ترابی (سودان)، ابن نبی (الجزایر) و دیگر چهره‌های برجسته از آن بهره‌مند شدند.
او از قلمرو قرآن کریم به باغ‌های سنت نبوی رهسپار شد و «طومار همام بن منبه»، قدیمی‌ترین سند کشف‌شده از احادیث شریف، را بررسی کرد و ثبت اولیه سنت مطهر را به دست پیرو بزرگ همام، شاگرد صحابی بزرگ ابوهریره، که در سال ۶۷۹ میلادی درگذشت، و دیگر صحابه بزرگوار، اثبات نمود.
عالم بزرگ محمد حمیدالله از امور دنیوی بیزار بود، به اموری غیر از ازدواج و پول می‌پرداخت، و به کارهای تبلیغی و علمی اختصاص داشت، مشتاق اخلاص بود و از ترس ریا از شهرت دوری می‌کرد.
بنابراین، او از نامزدی خود برای جایزه بین‌المللی ملک فیصل برای آثار اسلامی استثنایی خودداری کرد و گفت: «من فقط آنچه را که نوشتم برای رضای خداوند متعال نوشتم، پس دین مرا فاسد نکنید.» او همچنین از عدم پذیرش جایزه مالی بالاترین مدال پاکستان عذرخواهی کرد و گفت: «اگر این جایزه را در این دنیای زودگذر بپذیرم، در سرای ابدی چه چیزی به دست خواهم آورد؟»
این مسلمان راستگو، خادم قرآن و سنت، و این فقیه بزرگ، فقیه حقوق بین‌الملل، که خداوند او را رحمت کند، در سال ۲۰۰۲ در ایالات متحده، در خانه‌ی یکی از بستگانش که از او مراقبت می‌کرد، پس از دهه‌ها درخشش و بخشش، درگذشت. ملت با عالمی الهام گرفته از الهام الهی که نظیرش نادر است، وداع کرد؛ کسی که دقت یک فقیه، تأیید یک حدیث‌شناس، فروتنی یک زاهد و خلاقیت یک نابغه را با هم ترکیب کرده بود.
نویسنده: اسامه شاهین
واحدترجمه: فروغ اندیشه
