ابعاد تربیت اجتماعی در قرآن

قرآن برای اصلاح زندگی اجتماعی مردم نازل شد، پس از آنکه مملو از مظاهر فسادی بود که به دست بشر انجام شده بود. قرآن، ذاتاً کتابی است که فقط در یک زمینه اجتماعی قابل اجرا است؛ کتابی برای انزوا یا تمرین معنوی انتزاعی نیست، بلکه یک سیستم یکپارچه از زندگی اجتماعی خوب است.

اینها برخی از جنبه‌های تربیت اجتماعی در قرآن کریم است.

 قرآن و هنر به اشتراک گذاری
اولین اصل اجتماعی که قرآن از آن حمایت می‌کند و بشریت را به سوی آن فرا می‌خواند، انسجام اجتماعی مؤثر و واقعی بین همه اعضای جامعه از یک سو و جامعه وسیع‌تر بشری از سوی دیگر است. برای دستیابی به این هدف، باید چارچوب‌های اجتماعی قرآن را که هنر مشارکت اجتماعی را در جامعه مؤمنان بنا می‌نهد، به عنوان الگویی برای ارائه به بشریت سردرگم و گیج که از اثرات سرمایه‌داری جهانی گیج شده است، دوباره کشف کنیم.

از جمله قواعد قرآنی و اصول اجتماعی هنر مشارکت، موارد زیر را می‌توان ذکر کرد:

اول: عبادت، مناسک آن و ابعاد اجتماعی آن، از جمله:
·     عبادات روزانه (نماز جماعت)، خداوند متعال فرموده است: «و نماز را برپا دارند» [در چندین جا]، «الَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ» [معارج: ۲۳]، « وَالَّذِینَ هُمْ عَلَی صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ» [مؤمنون: ۹].

·     اعمال عبادی هفتگی (نماز جمعه)، «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هنگامی که برای نماز جمعه اذان گفته شد، به سوی ذکر خدا بشتابید و خرید و فروش را رها کنید.» [جمعه: ۹]

·      اعمال عبادی سالانه:

  خداوند متعال در مورد روزه می‌فرماید: « ای کسانی که ایمان آورده‌اید، روزه بر شما واجب شده است، همانطور که بر کسانی که پیش از شما بودند واجب شده بود، باشد که پرهیزگار شوید.» [بقره: ۱۸۳]

و زکات. ﴿و زکات بدهید﴾ [در چندین جا].

– و حج، خداوند متعال با این فرموده خود، تشویق به انجام حج را هدایت می‌کند: «و برای خدا حج خانه [خدا] بر هر کسی که توانایی رفتن به آن را دارد، واجب است.» [آل عمران: 97]

دوم: احکام شرعی، اخلاقی و اجتماعی :
پیروی از دستورات شریعت اسلام نقش عمده‌ای در دستیابی به همبستگی اجتماعی و ارتباط مستقیم بین اعضای جامعه دارد و برخی از جنبه‌های آن عبارتند از:

۱- وظایف والدین نیکوکار نسبت به فرزندان: قرآن کریم چندین وظیفه اساسی را که «والدین نیکوکار» نسبت به فرزندان خود انجام می‌دهند، مشخص می‌کندکه مهمترین آنها عبارتند از:

الف. وظیفه حفاظت وجودی ، یعنی حفظ جان آنها، و بنابراین ممنوعیت کشتن آنها به هر دلیلی:  فرزندانتان را از ترس فقر نکشید .([انعام: ۱۵۱].فرزندانتان را از ترس فقر نکشید .([سوره اسراء، آیه ۳۱]و فرزندان خود را نخواهند کشت .([الممتحنه: ۱۲].

ب. وظیفه حفاظت اخلاقی: نظام ارزشی قرآن، ازدواج را تنها راه تولید مثل و ادامه نسل بشر می‌داند. بنابراین، تمام اشکال دیگر تولید مثل، از جمله زنا، را ممنوع می‌کند و از نزدیک شدن به هر چیزی که منجر به آن می‌شود، خودداری می‌کند و مانعی اخلاقی در برابر هر چیزی که انسان را به آن نزدیک می‌کند، ایجاد می‌کند. {و به زنا نزدیک نشوید، زیرا آن همواره عمل زشتی است و راهی بد است.} [الإسراء: 32] [و زنا نکنید.} [الممتحنه: 12]

یکی دیگر از جنبه‌های حمایت اخلاقی، برابری کامل در مراقبت اجتماعی بین نوزادان، چه پسر و چه دختر، است. این جنبه مبتنی بر اصل ارزش‌گذاری به زندگی در حال تولد، صرف نظر از جنسیت آن است. از این رو، وحی از کسانی که با شنیدن دختر بودن نوزادشان، چهره خود را از اندوه می‌پوشانند، ابراز تاسف و سرزنش می‌کند [نحل: ۸۵]. اصل برابری – همانطور که قبلاً اشاره کردیم – یک اصل کلی برای همه بشریت است که از یک روح واحد سرچشمه گرفته‌اند و از طریق مرد و زن از همین روح تولید مثل می‌کنند. وحی، تقوا را به عنوان ویژگی متمایزکننده ترجیح انسان بین مردان، زنان یا بین مردان و زنان تعیین می‌کند [حجرات: ۱۳].

ج. وظیفه رشد جسمی، و در این رابطه قرآن مدت شیردهی را دو سال کامل تعیین کرده است:مادران، فرزندان خود را دو سال کامل شیر می‌دهند . ([بقره: ۲۳۳]. و پدر را موظف به تأمین خوراک و پوشاک فرزند کرد:و بر پدر فرزند، تأمین معاش و پوشاک آنها به طور متعارف، واجب است.([بقره: ۲۳۳]. قرآن قاعده‌ای وضع می‌کند که می‌گوید از شیر گرفتن کودک قبل از دو سال جایز نیست، مگر با رضایت والدین و پس از مشورت با افراد باتجربه. اگر هر دو با توافق و مشورت یکدیگر تصمیم به جدایی بگیرند … ([بقره: ۲۳۳].

دکتر. وظیفه آموزش اعتقادی ، که به تفصیل در ترغیب تمام خانواده به پایبندی به راه الهی از طریق تقوا، برای محافظت از خود در برابر عاقبت بد، بیان شده است: «خود و خانواده‌تان را از آتش دوزخ حفظ کنید» [التحریم: 6]. این تقوا بر والدین نسبت به فرزندانشان واجب است، با هدایت آنها به سوی هدایت، راه حق و راه اسلام. قتاده و مجاهد در مورد روش این محافظت گفته‌اند: «… انسان باید خود را با اطاعت اصلاح کند و خانواده‌اش را اصلاح کند، همانطور که چوپان گله‌اش را با امر و نهی اصلاح می‌کند. برخی از علما گفته‌اند: «خود را حفظ کنید» شامل کودکان نیز می‌شود، زیرا کودک جزئی از اوست، بنابراین باید حلال و حرام را به او بیاموزد و او را از گناهان و معاصی و سایر احکام دور نگه دارد. گفته شده است: «خانواده‌هایمان را حفظ کنید» یعنی: ما به فرزندان و خانواده‌هایمان دین و نیکی را می‌آموزیم.» [1 ]

ه. وجوب نفقه: مسئولیت تأمین نفقه در درجه اول بر عهده پدر است. خداوند متعال می‌فرماید: {و بر پدرِ فرزند، نفقه و پوشش او به طور شایسته است.} [بقره: ۲۳۳]. «مردان، سرپرست زنانند به [حق] آنچه خداوند برخی را بر برخی دیگر برتری داده و آنچه از اموالشان [برای نفقه] خرج می‌کنند.» [نساء: ۳۴]، «مرد ثروتمند باید از توان خود خرج کند، و کسی که روزی‌اش تنگ شده، باید از آنچه خداوند به او داده خرج کند.» [طلاق: ۷].

وظیفه پرورش توانایی‌های فکری یکی از مسئولیت‌های والدین خوب است: آماده‌سازی فکری کودکان – به ویژه در سال‌های اولیه زندگی – از دو طریق: اول، کشف نیازهای شناختی کودک در هر مرحله از رشد؛ و دوم، برآورده کردن نیازهای فکری هر مرحله از رشد در محیط خانواده کودک و محیط اجتماعی گسترده‌تر. دیدگاه قرآنی در مورد این موضوع نشان می‌دهد که کودک با یک لوح سفید (ظرفیت شناختی) متولد می‌شود، اما ابزارهای لازم برای کسب دانش را از طریق استدلال استقرایی و قیاسی در اختیار دارد. و خداوند شما را از شکم مادرانتان بیرون آورد در حالی که هیچ نمی‌دانستید، و برای شما گوش و چشم و دل قرار داد .([نحل: ۷۸].

ز. وظیفه تربیت جنسی و از جمله آموزش‌های واجبی که والدین خوب باید در زمینه تربیت جنسی به فرزندانشان انجام دهند، آموزش سوره نور است.

یکی از ضروریات تربیت جنسی، آموزش سوره نور به همه اعضای خانواده است، با توجه به دستورات و راهنمایی‌های مهمی که در حوزه‌های دینی و اجتماعی برای مسلمانان دارد. در قرآن هیچ سوره دیگری وجود ندارد که با ذکر یک فریضه خاص و وجوب یادگیری آن آغاز شود، جز سوره نور.

2- مراقبت اجتماعی از پایین به بالا (از فرزندان تا والدین)، همانطور که خداوند متعال فرموده است: «و به پدر و مادر نیکی کنید. اگر یکی از آنها یا هر دو نزد تو به پیری برسند، به آنها [حتی] «اوف» نگویید و آنها را نرانید و با آنها سخنی شایسته بگویید.» [الإسراء: 23]. از جمله راه‌های نیکی به والدین، رفتار نیک با آنها و اطاعت از دستوراتشان است… پس از خالق کریم، شایسته‌ترین مردم برای سپاسگزاری، مهربانی و پایبندی به نیکی و اطاعت از او و تسلیم در برابر او، والدین هستند که خداوند نیکی به آنها را با عبادت، اطاعت و شکرگزاری خود پیوند داده است . [2]

یکی از راه‌های وظیفه‌شناسی در قبال آنها، اگر جهاد واجب نباشد، این است که جز با اجازه آنها در جهاد شرکت نکنیم. بخشی از وظیفه‌شناسی در قبال آنها، حفظ ارتباط با عزیزانشان و احترام به دوستانشان است [3] .

یکی دیگر از حقوق والدین، فروتنی و احترام است.و از روی مهربانی، بال فروتنی خود را برایشان فرود آور .([اسراء: 24]، درخواست رحمت در نهان : ) و بگو: «پروردگارا ، همان‌گونه که مرا در کوچکی تربیت کردند ، مشمول رحمتشان قرار ده .» ([ اسراء : 24]، وظیفه شکرگزاری:)شکر مرا و پدر و مادرت را به جا آور، که بازگشت به سوی من است. ([لقمان: ۱۴] در قرآن، شکرگزاری فقط برای خدا ذکر شده است و فقط با خدا و والدین مرتبط است. این نیز تداعی دیگری از کسانی است که به فرزند، خدا و والدین نعمت داده‌اند. این یادآوری عظمت این مقام و نقشی است که والدین در قبال فرزند ایفا کرده‌اند. در این آیه، تشویقی برای مهربانی، وظیفه‌شناسی، سپاسگزاری و ستایش بی‌حد و حصر نسبت به آنها و رفتار مهربانانه با آنها وجود دارد.و در این دنیا با آنها به نیکی رفتار کن .([لقمان: ۱۵] و فرموده‌ی شریف:و با آنها به نرمی سخن بگویید .(سخاوت: نامی است برای اخلاق و اعمال ستوده‌ای که از انسان سر می‌زند. تا زمانی که این خصلت در رفتار کسی آشکار نباشد، او را سخاوتمند نمی‌نامند. [الإسراء: ۲۳]

۳- فرزندپروری اجتماعی یتیم (مراقبت اجتماعی از یتیم تا زمانی که احساس تنهایی و انزوای او از بین برود):

 یکی دیگر از جنبه‌های نظام ارزش‌های والدین در قرآن، والدین اجتماعی است که به جامعه مربوط می‌شود، زمانی که نقش والدین را در دوران کودکی ایفا می‌کند، دورانی که جایگاه ویژه‌ای در واقعیت اجتماعی دارد. این والدین مختص به «یتیمان» است، یعنی کسانی که عناصر والدین واقعی و اصیل را از دست داده‌اند، بنابراین والدین اجتماعی جایگزین آن می‌شوند، جایی که جامعه، یا به عبارت بهتر کسانی که از طرف آن عمل می‌کنند، وظیفه والدین اجتماعی را بر عهده می‌گیرند.

    وظیفه «مراقبت اجتماعی» از یتیم، با پرداختن به نیازهای روزانه یتیم، مانند تأمین «غذا»، و در نظر گرفتن این امر به عنوان یکی از اقدامات مهم فرزندپروری اجتماعی، چارچوبی را برای حمایت مادی و معنوی نشان می‌دهد.)و غذا را با وجود علاقه‌ای که به آن دارند، به مسکین، یتیم و اسیر می‌دهند.([مرد ۸]،یتیم از خویشاوندان نزدیک([کشور: ۱۵]، سپس کمک‌های مادی – همانطور که در ساخت دیوار نشان داده شد – برای امور آنها تا بتوانند به سوی رفتار نیک، محافظت از خود و بلوغ هدایت شوند.اما دیوار ، متعلق به دو پسر یتیم در شهر بود.([کهف: ۸۲] «یتیمان» تا زمان بلوغ تحت حمایت تمام جامعه هستند. آنها همچنین بخش عمده‌ای از هزینه‌های دولت و سیستم اقتصادی آن را تشکیل می‌دهند، زیرا باید بودجه کافی از بودجه دولت به آنها اختصاص داده شود، مانند غنایم جنگی و غنیمت.)و بدانید هر چه از غنیمت به دست آورید، یک پنجم آن برای خداست و برای پیامبر و خویشاوندان و یتیمان.([انفال: ۴۱]، [حشر: ۷]. آنها همچنین بخشی از نظام اجتماعی هستند که با وارثان شریکند تا پیوندهای اجتماعی «یتیمان» فقیر با عناصر جامعه گسسته نشود.)و چون خویشاوندان و یتیمان و نیازمندان در هنگام تقسیم مال حاضر شدند، سهمی از آن را به آنان بدهید و با آنان به نیکی سخن بگویید.([نساء: ۸] .

۴- مشارکت اجتماعی مادی: برخی از جنبه‌های این مشارکت عبارتند از:

الف. وام‌های بدون بهره که بین افراد جامعه از ثروتمندان تا فقرا رد و بدل می‌شود. خداوند متعال می‌فرماید: « کیست که به خدا قرض الحسنه دهد تا آن را برای او چندین برابر کند و پاداشی ارجمند داشته باشد ؟» [حدید: 11]، « کیست که به خدا قرض الحسنه دهد تا آن را برای او چندین برابر کند ؟» [بقره: 245]. در مورد مهلت دادن به بدهکار معسر، خداوند متعال می‌فرماید: «و اگر بدهکار در تنگدستی است، او را تا زمان گشایش مهلت دهید. و اگر [از اموال خود] صدقه دهید، برای شما بهتر است، اگر می‌دانستید.» [بقره: 280]. و در مورد بخشیدن قرضداری که نمی‌تواند بدهی را بپردازد، خداوند متعال بخشیدن بدهی را توصیه می‌کند: یعنی صدقه دادن در زمانی که بدهکار معسر است: «و اگر [از اموال خود] صدقه دهید، برای شما بهتر است، اگر می‌دانستید.» [بقره: 280]. قرطبی می‌گوید: خداوند با این کلمات، به صدقه دادن به بدهکارِ معسر تشویق می‌کند و آن را از مهلت دادن به او برتر می‌داند.  

ب. انفاق عمومی: خداوند متعال می فرماید: «در بسیاری از گفتگوهای خصوصی آنها خیری نیست، مگر کسانی که امر به صدقه می کنند» [نساء: 114].

ج. همکاری عمومی در هر چیزی که تنهایی را از بین می‌برد و شادی و آرامش را برای فرد و جامعه به ارمغان می‌آورد: این فرموده‌ی او را بخوانید: «و در نیکوکاری و پرهیزگاری با هم همکاری کنید، و در گناه و ستم با هم همکاری نکنید.» [مائده: ۲]

[1]الجامع لی احکام القرآن، ج. 18، ص. 128.

[2] القرطبی: الجامع لی احکام القرآن ، ج. 5، ص. 120.

[3]القرطبی: الجامع لی احکام القرآن ، ج. 15، ص. 158.

نویسنده: د. احسان الله حسان

واحدترجمه: فروغ اندیشه