تعلیم و تربیه بین دیروز و امروز… واقعاً چه چیزی تغییر کرده است؟
کاملاً مشخص است که هر عصری ویژگیها و خصوصیات خاص خود را دارد و هر نسلی علایق و مسیرهای خاص خود را دارد. این شامل آموزش، روشها و ابزارهای آن نیز میشود که با تغییر زمان و سرعت فزاینده زندگی تغییر میکنند. نسلی وجود دارد که با زندگی ساده و نظم در حقوق، وظایف و تکالیف بزرگ شده است و نسلی که در دنیای انقلاب اطلاعات و فضای باز دیجیتال با تمام ابزارهایی که هر روز توسعه یافتهتر و گستردهتر میشوند، زندگی میکند. در اینجا، چالشها و سؤالات بسیاری در مورد آموزش و ارزشهای موجود در آن و میزان تأثیرپذیری آن از هر چیز جدید و در حال تغییر مطرح میشود. یا اینکه فقط ابزارها در معرض تغییر هستند و هیچ ترسی برای پایه و اساس وجود ندارد؟
دیروز، تربیت بر راهنمایی و نظارت مستقیم خانواده و همچنین ارائه الگوی خوب در خانه متکی بود. امروزه شاهد حضور انواع تأثیرات خارجی هستیم که هم به بزرگسالان و هم به کودکان نزدیکتر هستند!
با وجود همه این تغییرات و چالشها، آموزش و پرورش همچنان در درجه اول مسئولیت خانواده است و همچنین مسئولیتی مشترک با سایر طرفهای تأثیرگذار در جامعه و دولت است.
سبکهای فرزندپروری: از سختگیری تا انعطافپذیری
پیش از این، تربیت به شدت بر سختگیری و کنترل مستقیم متکی بود، و والدین به عنوان پایه و الگو، و بیشتر بر پایبندی به قوانین و لزوم پیروی از آنها بدون هیچ گونه کوتاهی، تأکید داشتند، در حالی که کودکان اغلب با گوش دادن و اجرای بدون اعتراض یا مقاومت مشخص میشدند، و این با راهنمایی قرآنی در امور واجب، مانند نماز، سازگار است (و خانواده خود را به نماز فرمان ده و بر آن شکیبا باش) (طه: ۱۳۲) .
این موضوع، با وجود جنبه مثبت فراوانش، به این معنی است که فرصتهای گفتگو و فضاهایی برای بیان نظرات و دیدگاهها ممکن است کم باشد، که امروزه شاهد آن هستیم، زیرا والدین و خانوادهها نظرات فرزندانشان را میپذیرند، به احساسات آنها اهمیت میدهند و آنها را به تفکر و تصمیمگیری آگاهانه تشویق میکنند. این نیز یک راهنمایی قرآنی است و در خطاب لقمان به پسرش و خطاب ابراهیم به پدرش تجلی یافته است. این البته در خانوادهای وجود دارد که با درک و ارزشهای اصیل مشخص میشود و راهنماییهای خردمندانه و مرزهای روشنی را حفظ میکند که تضمین میکند انعطافپذیری به هرج و مرج یا ضرر تبدیل نشود.
بر این اساس، متوجه میشویم که تعادل بین قاطعیت و انعطافپذیری، قابل قبولترین و محتملترین راه برای موفقیت در تربیت فرزندانی است که قادر به پذیرش مسئولیت و سازگاری با تغییرات زمانه باشند.
فناوری و تأثیر آن بر تربیت
امروزه متوجه شدهایم که فناوری تأثیر زیادی بر اجتماعی شدن گذاشته است؛ به مهمترین وسیله برای کسب دانش، برقراری ارتباط و ورود به انواع دنیاهای مجازی تبدیل شده است. مشکل اصلی، استفاده بیش از حد از فناوری است، تا جایی که تقریباً همه چیز را در بر میگیرد و تمام وقت فرزندان ما را اشغال میکند و منجر به پیامدهای منفی بسیاری میشود که در این زمینه به آنها اشاره میکنیم، علاوه بر عدم اتکا به تجربیات مستقیم و تماس واقعی با خانواده.
بنابراین، لازم بود فرزندانمان را به استفاده متعادل از فناوری هدایت کنیم، به گونهای که از مزایای آن بهرهمند شویم و اثرات منفی آن را کاهش دهیم. ابعاد مثبتی در شبکههای اجتماعی وجود دارد که برای فرد و جامعه مفید است، از جمله، برای مثال، ارتباط بین خانواده و دوستان، کاربردهای آموزشی، دولتی، خبری، حمایتی، تجارت الکترونیک و غیره.
همچنین ابعاد منفی وجود دارد که بر فرد و جامعه نیز تأثیر میگذارد، از جمله، به عنوان مثال، سهولت انتشار باورها و عقاید مخرب، گسترش شبهات، دعوت به فساد و روابط حرام، ترویج جرم و جنایت و پخش شایعات و دروغها؛ که باعث مشکلات بسیاری مانند اتلاف وقت، تضعیف وجدان دینی و از بین رفتن ارزشها، علاوه بر ضعف فکری، آموزشی، بهداشتی و حتی اجتماعی، و طغیان علیه هر آنچه خوب و پایدار است، میشود .
ارزشهای ثابت و چالشهای مدرن
پایه و اساس ساختن شخصیت فرد مسلمان، ارزشهای دینی و اخلاقی است که توسط دین حقیقی آورده شده است و رفتار را هدایت و احساسات، اعمال و تعاملات مختلف را تنظیم میکند. با وجود پیشرفتهای عظیم در عصر فناوری و دنیای دیجیتال امروز، ارزشهای آموزشی وجود دارند که ثابت ماندهاند. احترام، مسئولیتپذیری، همکاری و تلاش برای پایبندی به آداب و رسوم و راهنماییهای قرآن و سنت هنوز در بسیاری از اعضای ملت وجود دارد و آنها تلاش میکنند تا آنها را به کار گیرند. با این حال، چالشهای جدید همچنان حضور خود را تحمیل میکنند. تأثیر منفی ابزارهای ارتباطی، سهولت دسترسی به محتوایی که با ارزشهای دینی و ارزشهای خانواده مسلمان مطابقت ندارد و ضعف گفتگوی مستقیم بین اعضای خانواده به دلیل مشغولیت با دستگاههای دیجیتال، همگی برای فرد و جامعه خطرناک هستند.
در اینجا، خانواده مجبور بود از طریق گفتگو، راهنمایی، همراهی با فرزندان و تلاش برای آموزش آنها در مورد استفاده مسئولانه از فناوری ضمن حفظ ارزشهای اصیل، با عصر دیجیتال همگام شود.
امروزه پیروی از رویکرد نبوی در آموزش و القای ارزشهای والا و تمرکز بر تربیت نسل جوان بر اساس مفاهیم ایمانی و اخلاقی و آگاه کردن آنها از این که این فطرت سالم و اساس نیکی و موفقیت در همه زمینههای زندگی دنیوی و اخروی است، بر اساس فرموده خداوند متعال بسیار مهم است: «پس روی خود را به سوی دین راستگو کن، [به] فطرت خداوندی که مردم را بر آن آفریده است. تغییرناپذیری در آفرینش خداوند نیست. این است دین درست، اما بیشتر مردم نمیدانند . » (روم: 30)
در اینجا نیز تعادل بین همه جنبهها لازم است، به طوری که هیچ جنبهای بر جنبه دیگر سایه نیندازد، بر اساس رهنمود نبوی: «تو بر خودت حقی داری و خانوادهات نیز بر تو حقی دارند» . خانواده امروز از نقش خود در القای ارزشها معاف نیست، اما مسئولیت امروز بیشتر است زیرا چالشها بزرگ، متعدد و متنوع هستند و لازم است که این نصیحت شریف نبوی را درک کنیم: «هر یک از شما چوپان است و هر یک از شما مسئول گله خود است» .
خانواده سنگ بنای القای ارزشهای والا در کودکان است و نقش آن در عصر دیجیتال به طور فزایندهای مهم میشود. این امر از طریق الگوهای خوب، گفتگوی سازنده، راهنمایی مداوم و افزایش آگاهی در مورد استفاده مسئولانه از فناوری محقق میشود که به تربیت نسلی پایبند به ارزشهای اسلامی و قادر به همگامی با تحولات مدرن با آگاهی و مسئولیت کمک میکند.
نویسنده: د. محمد السبا
واحدترجمه: فروغ اندیشه
